काठमाडौं — नेपालबाट भारत जाने यात्रुहरूका लागि त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल (TIA) हुँदै उड्दा, अरू देशतर्फको यात्राभन्दा फरक अनुभव हुन्छ— त्यहाँ दोहोरो सुरक्षा जाँच अनिवार्य छ। यात्रुले एकपटक नेपाली सुरक्षा निकायद्वारा प्राथमिक स्क्रिनिङ प्रक्रियाबाट गुज्रिसकेपछि पुनः अतिरिक्त स्क्रिनिङको सामना गर्नुपर्छ, जुन विशेष रूपमा भारतको आग्रहमा लागू गरिएको सुरक्षा रणनीति हो।
यो विशेष जाँच व्यवस्था सामान्य सुरक्षाको मामिला मात्रै नभएर सन् १९९९ मा घटेको इण्डियन एयरलाइन्सको बहुचर्चित अपहरण काण्ड— फ्लाइट IC-814— सँग जोडिएको छ, जसको सुरुवात काठमाडौँ विमानस्थलबाट भएको थियो।
IC-814 अपहरण: एक ऐतिहासिक मोड
२४ डिसेम्बर १९९९ मा काठमाडौँबाट दिल्लीका लागि उडेको इण्डियन एयरलाइन्सको फ्लाइट IC-814 लाई आतंककारीहरूले अपहरण गरेका थिए। विमानमा १७६ यात्रु र चालक दलका सदस्यहरू सवार थिए। अपहरणपछि विमान अमृतसर, लाहोर, दुबई हुँदै अफगानिस्तानको कान्दहारमा अवतरण गराइयो। भारत सरकारले अन्ततः तीनजना कुख्यात आतंकवादीलाई रिहा गर्दै यात्रुहरूलाई मुक्त गराएको थियो।
यस घटनाले भारतको सुरक्षा दृष्टिकोणमा गहिरो प्रभाव पारेको थियो। र त्यसपछि नेपालबाट भारत जाने सबै उडानमा कडा सुरक्षा जाँचको प्रक्रिया अनिवार्य बनाइयो।
दोहोरो सुरक्षा जाँचको वर्तमान स्वरूप
हाल TIA मा भारततर्फका उडानहरूका लागि निम्न किसिमका दोहोरो सुरक्षा जाँचहरू हुने गर्छन्:
- यात्रुको झोला र सामान पुनः स्क्यान गरिन्छ।
- व्यक्तिगत स्क्रिनिङ पुनः गरिन्छ (बडी स्क्यान, ह्यान्ड सर्च)।
- विशेष रूपमा औषधि, क्यामेरा, ल्यापटप, विद्युतीय उपकरणहरूलाई गहिरो परीक्षण गरिन्छ।
- कतिपय अवस्थामा यात्रुलाई विस्तृत रूपमा सोधपुछ पनि गरिन्छ।
यी सम्पूर्ण प्रक्रिया यात्रुहरूका लागि समय खपत, असहजता र कहिलेकाहीँ अपमानको रूपमा महसुस हुने गरेको छ।
यात्रुहरूको गुनासो र अधिकारको सवाल
विगत केही वर्षमा सामाजिक सञ्जाल र यात्रुहरूको अनुभव साझा गर्ने माध्यमहरूमा दोहोरो सुरक्षा जाँचको चर्को आलोचना हुँदै आएको छ। नेपालबाट भारत गएका एक यात्रु लेख्छन्, “नेपालमा सुरक्षा चेकिङ गरिसकेपछि फेरि उडानमा चढ्नुअघि झोला खोल्न लगाइयो, औषधिहरू परीक्षण गरियो र बारम्बार सोधपुछ गरियो। यस्तो व्यवहारले सम्मानभन्दा शंका बढी महसुस हुन्छ।”
यात्रुहरूका लागि यस्तो व्यवहारले उनीहरूलाई ‘संभावित शंका’ को नजरले हेरेको जस्तो अनुभूति गराउँछ, जुन मानवीय दृष्टिले पनि आपत्तिजनक छ।
कूटनीतिक संवादको अभाव
नेपालले अन्तर्राष्ट्रिय नागरिक उड्डयन सङ्गठन (ICAO) का मापदण्डहरू पूर्ण रूपमा पालना गरिरहेको र सुरक्षा संयन्त्रहरू विगतको तुलनामा अत्याधुनिक भएको दाबी गरे तापनि, भारतसँग उच्चस्तरीय कूटनीतिक छलफलमार्फत यस विषयको समाधान खोजिएको देखिदैन।
विशेषज्ञहरू भन्छन्, “नेपालले आफ्नो हवाई सुरक्षाको प्रमाणिकरण गर्दै भारतसँग आपसी विश्वासको वातावरण बनाउन सक्नुपर्छ। सुरक्षा सहकार्यको सन्दर्भमा भारतले समेत द्विपक्षीय संवादद्वारा नेपालप्रति विश्वस्त दृष्टिकोण राख्नुपर्ने हुन्छ।”
भविष्य के देखिन्छ?
हाल विश्वभर हवाई सुरक्षामा टेक्नोलोजिकल विकास भइरहेकै बेला नेपालले पनि नयाँ एक्स–रे सिस्टम, आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्सद्वारा निगरानी प्रणाली, र सुरक्षाकर्मीहरूको पेशागत तालिममा लगानी गर्दै आएको छ। यस्तो अवस्थामा पनि, २५ वर्ष पुरानो घटनाको छायाँ आजसम्म नेपालका यात्रुहरूमाथि कायम रहनु अनुचित देखिन्छ।
यदि दुबै देशबीच सुरक्षासम्बन्धी विश्वास पुनः स्थापन गरियो भने निकट भविष्यमा यो दोहोरो सुरक्षा प्रक्रिया हट्ने अपेक्षा गर्न सकिन्छ। तर त्यसका लागि कूटनीतिक इच्छाशक्ति र व्यवहारिक कार्यान्वयन रणनीति आवश्यक हुनेछ।
निष्कर्ष
नेपाल–भारत सम्बन्ध सधैं नजिकको, ऐतिहासिक र आपसी सहयोगमा आधारित रहँदै आएको छ। तर हवाई यात्रामा दोहोरो सुरक्षा जाँचको निरन्तरताले यात्रुहरूको सहज यात्राको अधिकारमाथि चुनौती खडा गरिरहेको छ।
सुरक्षा गम्भीर विषय हो, तर सम्मान पनि त्यत्तिकै महत्त्वपूर्ण। अब समय आएको छ— नेपाल सरकारले आफ्नो हवाई सुरक्षाको विश्वसनीयता प्रमाणित गर्दै भारतसँग कूटनीतिक तहमा संवाद गरोस्, ताकि यात्रुहरूले आफ्नै देशबाट सुरु भएको उडानमा ‘दोहोरिएको अविश्वास’ होइन, सम्मानका साथ यात्रा गर्न सकून्।
