काठमाडौं । नेपालको आधुनिक इतिहासलाई पूरै नयाँ र अप्रत्याशित मोडमा पु¥याउने गरी भएको बीभत्स ‘नारायणहिटी राजदरबार हत्याकाण्ड’ घटेको २५ वर्ष पूरा भएको छ ।
वि.सं. २०५८ साल जेठ १९ गते शुक्रबारको त्यो भयावह रात, जसले राजा वीरेन्द्र वीर विक्रम शाहको सम्पूर्ण वंशनाश ग¥यो, त्यसको २५ औँ स्मृति दिवसका अवसरमा मंगलबार देशभर विभिन्न कोणबाट यस ऐतिहासिक घटनाको स्मरण र समीक्षा भइरहेको छ ।
आजभन्दा ठीक २५ वर्षअघि नारायणहिटी दरबारभित्र भएको उक्त पारिवारिक जमघटमा राजा वीरेन्द्र, रानी ऐश्वर्य, युवराज दीपेन्द्र, अधिराजकुमार निराजन र राजकुमारी श्रुतीसहित राजपरिवारका १० सदस्यको सामूहिक हत्या भएको थाहा पाउँदा संसारभर रहेका नेपाली स्तब्ध भएका थिए । उक्त घटनाले तत्कालीन समयमा नेपाललाई मात्र नभई सम्पूर्ण विश्वलाई नै हल्लाएको थियो।
जेठ १९ लाई कालो रातका रुपमा स्मरण गरिनुका पछाडि रहस्यमय घट्ना प्रमुख हो । ०५८ जेठ १९ गते नारायणहिटी दरबारको त्रिभुवन सदनमा राजपरिवारका सदस्यहरू महिनाको नियमित पारिवारिक जमघट (रोयल डिनर) का लागि भेला भएका थिए। यो शाहवंशीय राजपरिवारमा वर्षौँदेखि चल्दै आएको एउटा परम्परा थियो, जहाँ महिनाको दुई पटक शुक्रबारका दिन नजिकका आफन्तहरू भेटघाट गर्ने र पारिवारिक भलाकुसारी गर्ने गर्दथे।
रात्रिकालीन खानपिन र हांसखेल चलिरहेकै बेला अचानक राति करिब ९ः०० बजेतिर अत्याधुनिक स्वचालित हतियारसहित सैनिक पोसाकमा सजिएका युवराज दीपेन्द्र बैठक कोठामा प्रवेश गरेको र अप्रत्यासित घट्ना घटाएको बताउने गरिन्छ । कतिपय प्रतिवेदनहरुले पनि सोही कुरा उल्लेख गरेका छन् ।
दीपेन्द्रले कुनै चेतावनी बिना आफ्नै परिवारका सदस्यहरूमाथि अन्धाधुन्ध गोली प्रहार गर्न थालेको र घटनास्थलमै राजा वीरेन्द्र, रानी ऐश्वर्य, राजकुमारी श्रुती, राजकुमार निराजन, राजाका भाइ धीरेन्द्र, दिदीबहिनीहरू शान्ति सिंह, शारदा शाह, जयन्ती शाह र ज्वाइँ खड्गविक्रम शाहको मृत्यु भएको थियो। गोली प्रहार गरेपछि युवराज दीपेन्द्रले आफैँलाई पनि गोली हानेको दाबी गरिएको प्रतिवेदनहरुमा उल्लेख छ ।
सैनिक अस्पताल भर्ना गरिएका दीपेन्द्रलाई कोमामै रहेका बेला राजा घोषणा गरियो र घटनाको तीन दिनपछि जेठ २२ गते उनको पनि निधन भयो।
छानबिन प्रतिवेदनः ‘विवाहको विवाद र दीपेन्द्र दोषी’घटनापछि देशव्यापी रूपमा फैलिएको आक्रोश, भ्रम, अशान्ति र शोकलाई शान्त पार्न तत्कालीन नवघोषित राजा ज्ञानेन्द्र शाहद्वारा एउटा उच्चस्तरीय छानबिन समिति गठन गरियो ।
तत्कालीन प्रधानन्यायाधीश केशवप्रसाद उपाध्याय र प्रतिनिधि सभाका सभामुख तारानाथ रानाभाट सदस्य रहेको उक्त दुई सदस्यीय समितिलाई घटनाको सत्यतथ्य पत्ता लगाउने जिम्मेवारी दिइएको थियो ।
समितिले घटनास्थलको निरीक्षण, प्रत्यक्षदर्शी, घाइते, शाही चिकित्सक र सुरक्षाकर्मीहरूसँग लामो सोधपुछ र बयान लिएर एक हप्तापछि सार्वजनिक गरेको प्रतिवेदनको मुख्य निष्कर्ष यस्तो थियोःविवाहको विषयमा मतभेदः प्रतिवेदनका अनुसार युवराज दीपेन्द्र र उनका मातापिता (विशेषगरी रानी ऐश्वर्य) बीच विवाहको विषयलाई लिएर गम्भीर विवाद थियो। दीपेन्द्र देवयानी राणासँग विवाह गर्न चाहन्थे, तर राजदरबार यसको विरुद्धमा थियो।
लागूऔषध र मदिराको सेवन
घटना हुनुअघि दीपेन्द्रले अत्यधिक मदिरा र एक प्रकारको विशेष लागूऔषध (गाँजा र अन्य अज्ञात पदार्थको मिश्रण) सेवन गरेको, जसका कारण उनी मानसिक रूपमा असन्तुलित बनेका थिए । अत्याधुनिक हतियारको प्रयोगः दीपेन्द्रले आफ्नै कोठामा रहेका एम–१६, उजी र पिस्तोल जस्ता अत्याधुनिक स्वचालित हतियारहरू प्रयोग गरेर परिवारका सदस्यहरूमाथि गोली बर्साएका थिए र अन्तमा बगैँचाको पुल नजिक आफैँलाई गोली हानेको कुरा प्रतिवेदनमा पनि उल्लेख गरिएको थियो ।
२५ वर्षसम्म मेटिएन जनविश्वासको खाडल
मुख्य अनुत्तरित प्रश्नहरू छानबिन समितिले आधिकारिक रूपमा युवराज दीपेन्द्रलाई नै दोषी ठहर गरेपनि आम नेपाली जनताले यो निष्कर्षलाई कहिल्यै पूर्ण रूपमा स्वीकार गर्न सकेनन् । आज २५ वर्ष पुग्दा समेत बहुसंख्यक जनताको मनमा यो प्रतिवेदनप्रति अविश्वास र संशय कायम छ । यस अविश्वासका पछाडि केही मुख्य कारण र तर्कहरू छन्, जसलाई आज पनि ’षड्यन्त्रको सिद्धान्त’ का रूपमा बहस गरिन्छ ।
ज्ञानेन्द्र परिवारको सुरक्षित उद्धार र हत्याकाण्डमा राजा वीरेन्द्रको सम्पूर्ण परिवार र उनका भाइबहिनीहरूको विनाश हुनुलाई अझैपनि रहस्यका रुपमा हेरिन्छ । तर, सोही कोठामा उपस्थित रहेका राजा वीरेन्द्रका भाइ ज्ञानेन्द्र शाह (जो त्यस दिन काठमाडौँ बाहिर पोखरामा थिए) को परिवारका सदस्यहरू भने बाँच्न सफल भए । ज्ञानेन्द्रका छोरा पारस शाह, श्रीमती कोमल शाह (घाइते भए पनि बाँच्न सफल) र छोरी प्रेरणा शाह सुरक्षित रहेको प्रतिवेदनहरुले बोलेका छन् ।
दीपेन्द्रको ’बायाँ हात’ को रहस्य
प्रत्यक्षदर्शी र प्रतिवेदनका अनुसार दीपेन्द्रले आफैँलाई कञ्चटमा गोली हानेर आत्महत्याको प्रयास गरेका थिए । तर, दीपेन्द्र दाहिने हात चल्ने व्यक्ति थिए, जबकि उनको टाउकोको बायाँतर्फ गोली लागेको भेटिएको दाबी गरियो ।
एउटा दाहिने हाते व्यक्तिले बायाँ हातले आफैँलाई कसरी गोली हान्न सक्छ भन्ने प्रश्न आजसम्म उठिरहेको छ । नेपालको राजनीतिमा सधैँ चासो राख्ने विभिन्न देशहरुले उक्त घट्नालाई रहस्यको कोणबाट हेर्ने गरेका छ ।
तत्कालीन समयमा मुलुकमा बढ्दै गएको माओवादी जनयुद्ध र राजा वीरेन्द्रले सेना परिचालन गर्न देखाएको अनिच्छाका कारण पनि उनी कतिपय आन्तरिक तथा बाह्य शक्तिको निशानामा परेको दाबी माओवादी नेताहरूले जोडतोडका साथ उठाएका थिए।
राजतन्त्रको अन्त्यदेखि गणतन्त्रसम्म
नारायणहिटी राजदरबार हत्याकाण्ड केवल एउटा पारिवारिक त्रासदी मात्र थिएन, यो नेपालको इतिहासलाई मोड्ने सबैभन्दा ठूलो राजनीतिक भूकम्प थियो । यस घटनाले नेपालको राजनीतिमा दूरगामी प्रभावहरू पारेको, राजतन्त्रको गरिमा र लोकप्रियतामा ह्रास राजा वीरेन्द्र एक उदार, शान्तिप्रिय र जनतामाझ निकै लोकप्रिय राजा थिए ।
वि.सं. २०४६ सालको जनआन्दोलनपछि उनले बहुदलीय प्रजातन्त्र र संवैधानिक राजतन्त्रलाई सहजै स्वीकार गरेका थिए । उनको अवसानपछि राजा बनेका ज्ञानेन्द्र शाहमा राजा वीरेन्द्रको जस्तो जनविश्वास र आकर्षण थिएन । ज्ञानेन्द्रको महत्वाकांक्षा र राजनीतिक हस्तक्षेपले राजतन्त्रलाई जनताबाट झन् टाढा धकेलेको कुरा विश्लेषकहरुले बताउने गरेका छन् ।
माओवादी आन्दोलन र राजनीतिक ध्रुवीकरण
वि.सं. २०५२ देखि सुरु भएको माओवादी जनयुद्धका लागि यो हत्याकाण्ड एउटा ठूलो राजनीतिक हतियार बन्यो । माओवादीहरूले राजतन्त्रको वैधतामाथि प्रहार गर्न यस घटनालाई ‘साम्राज्यवादी र विस्तारवादी षड्यन्त्र’ को रूपमा व्याख्या गरे। दरबारभित्रको अराजकता र अस्थिरताको फाइदा उठाउँदै उनीहरूले आफ्नो संगठन र आन्दोलनलाई देशव्यापी रूपमा तीव्र पारे ।
२०६२÷६३ को जनआन्दोलन र गणतन्त्रको स्थापना राजा ज्ञानेन्द्रले वि.सं. २०६१ माघ १९ गते देशको सम्पूर्ण शासनसत्ता आफ्नो हातमा लिएर प्रत्यक्ष शासन सुरु गरेपछि संसदका दलहरू र विद्रोही माओवादीहरू एक ठाउँमा आउन बाध्य भए। भारतको नयाँ दिल्लीमा भएको १२ बुँदे समझदारीको जगमा वि.सं. २०६२÷६३ को ऐतिहासिक दोस्रो जनआन्दोलन सफल भयो ।
यस आन्दोलनले राजा ज्ञानेन्द्रलाई घुँडा टेक्न बाध्य बनायो र अन्ततः वि.सं. २०६५ जेठ १५ गते बसेको संविधान सभाको पहिलो बैठकले २४० वर्ष पुरानो शाहवंशीय राजतन्त्रको अन्त्य गर्दै नेपाललाई संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र घोषणा ग¥यो।
२५ वर्षपछिको नारायणहिटी र न्यायको खोजी
आज वि.सं. २०८३ (सन् २०२६) मा आइपुग्दा नारायणहिटी राजदरबार अब राजा बस्ने थलो रहेन । अहिले एउटा भव्य ’नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय’ मा परिणत भइसकेको छ, जहाँ सर्वसाधारणले राजा वीरेन्द्रको जीवनशैली र त्यो बीभत्स हत्याकाण्ड भएको ’त्रिभुवन सदन’ को भग्नावशेष (जुन पछि भत्काइएको थियो तर जग र नक्सा अझै सुरक्षित छ) हेर्न सक्छन्।
नेपालमा राजतन्त्र समाप्त भई गणतन्त्र स्थापना भएको पनि डेढ दशकभन्दा बढी भइसकेको छ। राजनीतिक रूपमा देश धेरै अगाडि बढिसकेको छ र हालैका निर्वाचनहरूमा गणतन्त्रवादी र नयाँ राजनीतिक शक्तिहरूको उदयले नेपाली जनता अग्रगमनको पक्षमा रहेको स्पष्ट पार्छ।
तर, २५ वर्ष बितिसक्दा पनि ‘नारायणहिटी हत्याकाण्डको वास्तविक दोषी को थियो ? र के यसको पछाडि कुनै गहिरो षड्यन्त्र थियो भन्ने प्रश्नको चित्तबुझ्दो जवाफ इतिहासले पाउन सकेको छैन। विभिन्न समयमा गठन भएका सरकार र राजनीतिक नेताहरूले दरबार हत्याकाण्डको पुनः निष्पक्ष छानबिन गर्ने चुनावी नारा र आश्वासन दिए पनि हालसम्म कुनै ठोस कदम चालिएको छैन ।
जेठ १९ को त्यो रात नेपाली इतिहासको एउटा यस्तो पाना हो, जुन रगतले लेखिएको छ र जसको पूर्ण सत्य सधैँका लागि नारायणहिटीको पर्खालभित्रै दफन भएको प्रतीत हुन्छ । हत्याकाण्ड आधुनिक इतिहासकै एउटा यस्तो रहस्य हो, जसलाई समयले इतिहासको गर्भमा लुकाए पनि नेपाली जनताले कहिल्यै बिर्सने छैनन्।
